Саха Республикатын Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институт 2009 с. Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик ыйыгар аналлаах µлэтин туґунан

Саха Республикатын Национальнай оскуолаларын чинчийэр научнай институт

2009 с. Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик ыйыгар аналлаах

µлэтин туґунан

 

Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик кµнµгэр аналлаах быйылгы декада±а Институт икки сµрµн хайысха±а бол±омтотун туґаайан µлэлээтэ: 1) икки тыллаах (билингвальнай) эйгэ±э тіріібµт тылынан µірэтиини хааччыйыы боппуруостара; 2) тіріібµт тылынан иитиини-µірэтиини мэктиэлиир сокуоннары µірэх эйгэтин µлэґиттэригэр, тіріппµттэргэ, µірэнээччилэргэ билиґиннэрии-тар±атыы; 3) республиканскай таґымнаах араас тэрээґиннэргэ кыттыы.

       I. Икки тыллаах (билингвальнай) эйгэ±э тіріібµт тылынан µірэтиини хааччыйыы боппуруостара.

1) Институт 2009 с. олунньу 24 кµнµгэр «Проблемы организации обучения на родном (якутском) языке в условиях билингвального образования» диэн ааттаах Дьокуускай куорат оскуолаларын директордарыгар, учууталларыгар, о±о тэрилтэлэрин сэбиэдиссэйдэригэр, иитээччилэригэр аналлаах тігµрµк остуолу Саха Республикатын ¥ірэ±ин министиэристибэтин кытта тэрийистэ.

2) 2009 с. олунньу 28 кµнµгэр Кэбээйи улууґун Сангаар нэґилиэгэр «Проблемы развития национальной школы в условиях мультикультурной среды» диэн конференция±а С.С.Семенова, М.К.Попова, Д.Г.Ефимова кыттыыны ылан кэллилэр.

II. Тіріібµт тылынан иитиини-µірэтиини мэктиэлиир сокуоннары µірэх эйгэтин µлэґиттэригэр, тіріппµттэргэ, µірэнээччилэргэ билиґиннэрии-тар±атыы.

       1) 2009 с. олунньу 13 кµнµгэр Саха Республикатын ¥ірэ±ин министиэристибэтэ, Тірµт омуктар оскуолаларын чинчийэр институт тіріібµт тылынан µірэтиини-сайдыыны мэктиэлиир сµрµн докумуоннар ис хоґооннорун тіріппµттэргэ, µірэнээччилэргэ, учууталларга сырдатар, ырытыґар сыаллаах-соруктаах «Тіріібµт тыл уонна сокуон» диэн Интернет-конференцияны тэрийэн ыыттылар.

       Интернет-конференция±а барыта 11 улуустан 25 оскуола кыттыыны ылла: Абый (Ураґалаах), Амма (Амма, Эмис), Нам (Тµбэ, 1 Хомустаах, Хама±атта Саха-французскай оскуолата, Хамагатта, ¥ідэй), Сунтаар (Тойбохой, Кµндэйэ), Таатта (Чіркііх), ¥іґээ Бµлµµ (¥іґээ Бµлµµ орто оскуолата), Бµлµµ (Кэнтик, 3¹ орто оскуола, Бµлµµ гимназията), МэІэ ХаІалас (Хорообут, ТіІµлµ, Дьабыыл), Ньурба (Ньурба лицейэ, Антоновка), Уус Алдан (Баата±ай, Дµпсµ, Мµрµ, Танда), Булун (Булун орто оскуолата).

       Кэпсэтии 1) Тіріібµт тыл киґи оло±ор суолтата; 2) Сокуон – киґи быраабын мэктиэтэ; 3) ООН «О±о быраабын туґунан конвенцията», ЮНЕСКО докумуоннара; 4) Тіріібµт тыл уонна РФ, СР Конституциялара; 5) Тіріібµт тыл уонна РФ, СР «Тыл туґунан» сокуоннара; 6) Тіріібµт тыл уонна РФ, СР «¥ірэх туґунан» сокуоннара; 7) Тіріібµт тыл уонна РФ «Российскай Федерация±а о±о быраабын сµрµн мэктиэлэрин туґунан», СР «О±о быраабын туґунан» сокуоннара – диэн хайысхаларынан барда.

       Кірсµґµµгэ Саха Республикатын ¥ірэ±ин министиэристибэтин юриґа Мария Сергеевна Черных кыттыыны ылла, о±олор, учууталлар ыйытыыларыгар эппиэттээтэ. Кыттааччылар ордук о±о быраабын туґунан сокуоннары сэІээрэллэрэ кіґµннэ. Кинилэр конференция тµмµгэр тыл уонна µірэх сокуоннарын туґунан іссі да±аны элбэ±и-саІаны билиэхтэрин-кірµіхтэрин ба±аралларын эттилэр.

2) 2009 с. олунньу ый 20 кµнµгэр буолбут Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик итиэннэ ЮНЕСКО биллэрбит тыл Аан дойдутаа±ы кµннэригэр аналлаах «Саха Республикатын тірµт омуктарын тыллара: чіл тутар, сайыннарар сорук» диэн СГУ тэрийбит тігµрµк остуолугар Институт директора С.С.Семенова кыттыыны ылла, µірэх эйгэтигэр буола турар уларыйыылар, саІа кілµінэ стандарт, «¥ірэх туґунан», «Тыл туґунан» РФ уонна С£ сокуоннарын тустарынан тыл эттэ.

       III. Республиканскай таґымнаах араас тэрээґиннэргэ кыттыы.

1) Быйыл саха биллиилээх суруйааччыта Е.С.Сивцев – Таллан Бµрэ тіріібµтэ 100 сылын бэлиэтиир Саха Республиктатын Правительствотын тэрээґиннэрин иґинэн 2009 с. олунньу 16 кµнµгэр Саха Республикатын ¥ірэ±ин министиэристибэтэ, Национальнай оскуолалары чинчийэр институт, Нам улуу´ун µірэ±ин управлениета оскуола µірэнээччилэригэр анаан ураты айар буочардаах, биллиилээх поэт, ССРС Суруйааччыларын союЬун чилиэнэ, «Бочуот Знага» орден кавалера, Саха АССР култууратын утуелээх улэ´итэ   Ефрем Степанович Сивцев-Таллан Бурэ тереебутэ 100 сылыгар аналлаах «Кэллим кэпсээри» диэн аа±ааччы Интернет-конференциятын тэрийэн ыыттылар.

Ы²ырыылаах ыалдьыттарынан Е.С. Сивцев-Таллан Бурэ биир идэлээхтэрэ, суруйааччылар Сивцев Василий Тарасович, поэт, тылбаасчыт, СР култууратын утуелээх улэьитэ, Харитонов Павел Николаевич-Ойуку, поэт, прозаик, кириитик, РФ култууратын туйгуна, Дьокуускай куорат 31 ¹-дээх орто оскуолатын математическай хайысхалаах 11 кылаас уерэнээччилэрэ учууталларын Людмила Федоровна Молукованы кытта, П.А. Ойуунускай аатынан Литературнай музей научнай улэьитэ Халгаева Ньургуйаана Викторовна, М.К. Аммосов аатынан Саха государственнай университетын преподавателлэрэ ф.н.к., доцент Зоя Константиновна Башарина, ф.н.к., доцент Валентина Григорьевна Семенова буоллулар.

Конференция±а Дьокуускай куорат, Нам, ¥³´ээ Бµлµµ, Бµлµµ, Кэбээйи, Мэ²э-Ха²алас, Сунтаар улуустарыттан 15 µірэх тэрилтэтэ кытынна. Ол и´игэр Нам, Кэбээйи  µірэ±ин управлениелара, Намтан Е.С. Сивцев аатынан Бітµ² орто оскуолата, Нам улуустаа±ы гимназията, И.С.Гаврильев аатынан Нам политехническай оскуолата, ¥і´ээ Бµлµµ Ис.Барахов аатынан 1¹-дээх орто оскуолалара, ¥і´ээ Бµлµµ 2¹-дээх орто оскуолата, 3¹-дээх Бµлµµ орто оскуолата, Бітµ² орто оскуолата, Кэбээйиттэн Ньидьили, Мукучу, Сииттэ  оскуолалара, Амма педагогическай гимназията, Хорообут орто оскуолата, Дьокуускай куорат 31¹-дээх оскуолата, о.д.а. оскуолалар 2-тэн 11-с кылааска диэри µ³рэнээччилэрэ, Т³рµт омуктар оскуолаларын чинчийэр институт научнай µлэ´иттэрэ, чаа´ынай сайтартан сэргиир, интэриэ´иргиир дьон кытыннылар, поэт оло±ун, айар µлэтин ту´унан «Таллан Бурэ оло±ун–дьа´а±ын ту´унан билси´ии», «Поэт норуокка биллибит улахан айымньылара, онно сыанабыл», «О±олорго анаан суруйуулара», «Таллан Бµрэ – £лµ³нэ тойуксута», «Лирик-поэт, Тыл маастара, тылы туттуутун уратыта», «Таллан Бµрэ – патриот, гражданин» диэн алта хайысханан кэпсэтистилэр, ырытыстылар. Ефрем Степанович Сивцев–Таллан Бµрэ Нам улуу´уттан силистээх-мутуктаах, Энсиэли быйа²наах хочотуттан µµнэн-сайдан, ки´и буолан тахсыбыт туспа суоллаах-иистээх тыл маастара хо´оонньут. ¥рдµк та´ымнаах учуутал, салайааччы, гражданин, патриот бы´ыытынан олорон ааспыт оло±о дири² ис хо´оонноох. Интернет н³²µ³ поэт айар µлэтин, маастарыстыбатын ту´унан сэ´эргэ´ии, поэзиятын уратытын чопчулаа´ын сыала ситтэ.

2) Институт таґаарар «Тіріібµт тыл уонна литература» диэн саха тылын уонна литературатын учууталларыгар аналлаах научнай-методическай сурунаал 2009 сыллаах бастакы нµімэрэ Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик кµнµгэр уонна суруйааччы Е.С.Сивцев-Таллан Бµрэ тіріібµтэ 100 сылыгар ананна. 

3) Маны таґынан Институт научнай µлэґиттэрэ Тіріібµт тыл уонна сурук-бичик декадатын иґинэн ыытыллыбыт араас тэрээґиннэргэ кіхтііхтµк кытыннылар. Ол курдук, республикатаа±ы «Уран тыл» араатардар кµрэхтэригэр, «£ркін ій» µірэнээччилэр олоІхо±о аналлаах интеллектуальнай оонньууларыгар дьµµллµµр сµбэ±э, араас таґымнаах тэрээґиннэргэ, мунньахтарга, конференцияларга эксперт быґыытынан кыттыыны ыллылар.

 

Тµмµк санаалар, этиилэр

 

1. РФ уонна С£ «¥ірэх туґунан», «Тыл туґунан», О±о быраабын туґунан сµрµн сокуоннары, докумуоннары µірэх эйгэтин µлэґиттэригэр, тіріппµттэргэ, µірэнээччилэргэ киэІник тар±атарга. Ол инниттэн ¥ірэх µлэґиттэрин идэлэрин µрдэтэр институт анал лекциялары, куурустары тэрийэригэр, тіріппµттэргэ кімі кинигэлэри таґаарарга, тіріібµт тылы µірэтии программатыгар, учебниктарга киллэрэргэ, µірэх ис хоґоонун бу хайысханан байытарга.

2. Икки тыллаах (билингвальнай) эйгэ±э о±о тіріібµт тылынан иитиллэр-µірэнэр быраабын хааччыйар, ону кідьµµстээхтик тэрийэр туґуттан муниципальнай тэриллиилэр, µірэх тэрилтэлэрин салалтата тіріппµттэри, общественнай холбоґуктары кытта бииргэ µлэлиир ситимнэрин олохтуурга.

3.  О±о, ыччат тіріібµт тылынан саІатын байытар, тупсарар туґугар олоІхону о±о саадыгар, оскуола±а, анал орто, µрдµк µірэх бары тэрилтэлэригэр анал предмет, модуль, куурус быґыытынан µірэтэр усулуобуйаны тэрийэргэ. Ол инниттэн µірэх кинигэлэрин, о±о±о, дьиэ кэргэІІэ тиийэр іІнііх тылдьыты, энциклопедияны, электроннай, мультимедийнай пособиялары оІорорго.

4. С£ ¥ірэ±ин министиэристибэтигэр 2010 сылга саІа кілµінэ стандарт бары матырыйаалын сахалыы тылбаастыырга µп-харчы кірірµгэр.